NES: NTSC czy PAL – czyli dlaczego nie pograłem sobie w Duck Hunt (lockout)

Yes, yes, yes! W mojej kolekcji pojawiła się nowa konsola – NES z 1986 roku:) Z dwoma padami i zapperem:)

Szybkie przegląd aukcji, krótka licytacja – i Duck Hunt w skrzynce pocztowej.

Wkładam kartridża, podłączam zappera, POWER ON… A konsola … resetuje się w kółko! Na sekundę pojawia się pierwszy ekran – po czym konsola restartuje się… Co jest?!

Oczywiście w pierwszym odruchu chwytam waciki i biorę się za przecieranie styków izopropanolem. Bez efektu – konsola dalej wpada w „śmiertelną” pętlę.

Szybki mail do sprzedającego. Odpowiedź, standardowa:

„Sprawna w 100%, testowałem na kilku konsolach…”

No dobra, na placu boju zostałem sam. Śrubokręt i rozkładam kasetę (5 zwykłych śrubek). Różne rzeczy w środku kaset znajdywałem. Tym razem „niestety” wszystko wygląda ok:

Żadnej rdzy, nadżerek, przeciętych ścieżek. Nic nie lata, nic się nie wylewa. Na płytce całkiem niewiele – dosłownie 3 czipy i jeden rezystor. Właściwie nie ma się co psuć…

Na wszelki wypadek spędzam trochę czasu z miernikiem. Sprawdzam podłączenie mas i zasilań, czy nie ma przebić i czy nóżki układów wyprowadzone są na styki karty. Później zaczynam się przyglądać samym czipom. Na karcie są tyko trzy.

Co ciekawe, w sieci można znaleźć całkiem dużo materiałów na temat każdej wydanej kasety z grami. Znajduję opisy tych układów – mogę więc prześledzić jak idzie zasilanie, gdzie są masy. Po kolei:

  • HVC-DH-0 CHR, LH236920, 8713 E
  • HVC-DH-0 PRG, LH232631, 8713  E
  • 3193A

Chip CHR to inaczej Character ROM – który trzyma informację graficzne. Chip PRG trzyma sam program. Ich programowalne odpowiedniki to EPROM (Erasable Read-Only Memory, kasowane ultrafioletem) oraz EEPROM (Electrically Erasable Read-Only Memory – kasowane elektrycznie). Podobno te z kaset można zastąpić kościami 28-pinowymi typu 27C256, 27C512, 27256 lub 27512 (tutaj). Swoją drogą… ciekawa informacja:)

Brzytwa Ockhama

W analizie zjawisk należy dążyć do prostoty, wybierając wyjaśnienia opierające się na jak najmniejszej liczbie założeń [wiki]

UWAGA: poniższe informacje zbierałem z bardzo różnych źródeł. Niestety większości nie jestem w stanie zweryfikować. Mogą zdarzyć się różne wyjątki i nieścisłości. Traktowałbym je więc raczej jako wskazówki, niż reguły. Innymi słowy: nie wińcie mnie, jeżeli poniesiecie jakiekolwiek straty opierając się na informacjach przytoczonych w tym tekście. Za treść linków nie odpowiadam. Wszelkie modyfikacje konsoli lub gier mogą stanowić naruszenie praw ich autorów/producentów – jestem im przeciwny.

Oświecenie przyszło w momencie, kiedy doczytałem do czego służy chip 3193A. Układ ten nazywany jest CIC (Checking Integrated Circuit). Stanowi zabezpieczenie przed grami nieautoryzowanymi przez Nintendo, nielegalnymi kopiami lub użyciem gry poza  przeznaczonym dla niej regionem. System ochrony nazywa się 10NES. Działa w ten sposób, że podobny czip znajduje się w samej konsoli. Jeżeli czip z konsoli i karty nie dogadają się, gra uznawana jest za „obcą” i konsola resetuje się w kółko. W moim przypadku, zakładając, że gra nie jest piracka (nie wygląda na taką) – pozostaje kwestia regionalizacji.

Nintendo było bodajże prekursorem regionalizacji gier. W przypadku NES (ale i późniejszej SuperNES) konsole w wersji japońskiej i na pozostałe kraje różniły się nazwą (NES to Ameryka i Europa, w Japonii był Famicom), wyglądem – a kartridże kształtem i ilością pinów. Ale Nintendo poszło dalej. Nawet konsole w obrębie Europy mogły być regionalizowane. To znaczy, że konkretne wydania gier mogły być używane z konkretnymi konsolami dystrybuowanymi na terenie wybranych krajów.

Dla NES (nie japońskich Famicom), najczęściej spotykane na aukcjach regiony to:

  • NTSC-U: Obie Ameryki (można też znaleźć NTSC-C – po francusku, NTSC-M po hiszpańsku),
  • PAL-A: Włochy, UK i Australia, ale również Irlandia i Nowa Zelandia,
  • PAL-B – pozostałe kraje Europy.

„Tropy” regionalizacji możecie znaleźć też na nalepkach na kasetach. Na kasecie możecie znaleźć np. duże literki „A” lub „B” (PAL-A, PAL-B). Zamiast tego, na naklejce może po prostu pisać „European Version”. Jeżeli nic takiego nie ma – jest duża szansa, że własnie kupujecie grę w wersji NTSC.

Dodatkowo, każda gra ma swój unikalny kod – np. NES-DH-EEC dla europejskiej wersji Duck Hunt. I tak, kody gier składają się z 3 elementów:

  • NES – zawsze (3 znaki),
  • 2 znaki – identyfikator gry, np. SM – SuperMario, DH-Duck Hunt,
  • 3 znaki – podregion.

Dla NTSC-U, podregion powinien być „USA” lub „CAN”. EEC to kod dla Europy, ale tu może być również rozróżnienie na:

  • Kody PAL-A:
    • UKV (Wielka Brytania),
    • ITA (Włochy),
    • AUS (Australia)
  • Kody PAL-B:
    • HOL (Holandia),
    • FRA (Francja),
    • FAH (Francja i Holandia),
    • ESP (Hiszpania),
    • SCN (Skandynawia),
    • NOE (Nintendo of Europe / Niemcy),
    • FRG (Francja lub Niemcy).

NTSC-J miały inny kształt i nie zawierały czipów  CIC.

Regiony i konsole

NES (konkretnie NES-001, w odróżnieniu do Famicom – HVC-001) wydano w kilku wersjach. Warto o tym wiedzieć, zanim kupicie konsolę. Technicznie wersje te różnią się trochę od siebie  np. mogą mieć inne wykończenie obudowy, modulator RF dostosowany do sygnału w danym rejonie, brak/obecność wyjść RCA. Przede wszystkim jednak, każda z nich może mieć inną wersję CIC. A to oznacza – że będziecie szukali różnych wersji gier.

Najłatwiej odróżnić je patrząc na napisy na przedniej klapce. Jeżeli znajduje się tam napis:

  • Tylko: „Nintendo Entertainment System” oraz wyjścia RCA (chinch kompozytowy i audio) – wersja amerykańska,
  • Tylko: „Nintendo Entertainment System”, zamiast wyjścia RCA zintegrowane: wersja francuska, NESE-001 FRA, PAL-B
  • NTSC-U – uważajcie na zasilacze (110V),
  • „Nintendo Entertainment System” i „Mattel Version”: wersja Mattel: w 86 i 87 roku firma Mattel była odpowiedzialna za dystrybucję NES w Wielkiej Brytanii, Włoszech i Australii – stąd nazwa; PAL-A,
  • „Nintendo Entertainment System” i „NES Version” – po Mattel dystrybucję przejęło Nintendo; PAL-A,
  • „Nintendo Entertainment System” i „European Version”, dystrybucja na pozostałą Europę, premiera w krajach skandynawskich (pierwsza w Europie), w ten sam sposób oznaczona jest też wersja niemiecka, PAL-B,
  • Znane są jeszcze „Asian Version”, „Spanish Version” („Version Epsaniola”) – prawdopodobnie PAL-B, „Versione Italiana” (może być tylko PAL-A),
  • Niektóre wersje mają różne gniazda zasilania, np. NTSC ma takie same jak Europejska – ale wersja hiszpańska i francuska ma inne,
  • Niektóre wersje mogą mieć różne kontrolery, np. kontrolery z wersji hiszpańskiej nie zadziałają z wersjami europejskimi i amerykańskimi (ale europejskie i amerykańskie zadziałają z konsolą „hiszpańską”),

Kompatybilność:

Kartridż Konsola
Nintendo Entertainment System (amerykańska NTSC-U) NES „Mattel Version” (PAL-A) NES version” (późniejsza dystrybucja PAL-A) NES European version (PAL-B)
NTSC-U Tak Tak* ??? Nie
PAL-A Nie Tak Tak Nie
PAL-B Nie Nie Nie Tak

* tutaj znalazłem informację, że wersja Mattel była kompatybilna z  PAL-A i NTSC-U (US i Kanada); na filmiku autor rozbiera Mattel NES – na płycie głównej widać napis PAL and NTSC – niestety nie musi to odnosić się do regionalizacji.

CIC – wersje

W zależności od regionu, Nintendo używało kilku różnych czipów CIC:

  • USA/Canada: 3193 (również 6113, 6113A, 6113B1),
  • Europa (PAL-B): 3195,
  • Azja: 3196,
  • UK, Włochy i Australia (PAL-A): 3197.

Jak widać na załączonych wyżej zdjęciach, mnie dostał się kardridż z chipem 3193 (A, ale to pewnie rewizja) – czyli NTSC. Moja konsola ma etykietkę European Version – znaczy PAL-B (w środku zapewne 3195). Czyli nici z grania.

Podsumowanie

W przypadku (niemodyfikowanych) konsol NES konieczne jest dopasowanie pary: konsola-gra. Obydwie muszą pochodzić z tego samego regionu (chociaż wyjątkiem może tu być Mattel działający z PAL-A i NTSC-U – nie potwierdzone przeze mnie). Musicie wiedzieć, z jakiego regionu pochodzi Wasza konsola – i takich gier szukać. Zwłaszcza, jeżeli kupujecie na aukcjach. Zanim kliknijcie ‚kup teraz’ upewnijcie się, że gra pochodzi z regionu Waszej konsoli.

Dla jasności: przy kupnie tej gry nie spytałem o jej regionalizację – a w treści aukcji nie było nic wyszczególnione. W tym przypadku nie widzę winy sprzedającego.

Jeżeli nie jest to napisane w tekście aukcji – lepiej zapytajcie. Najpewniej, jeżeli nie jest to określone – gra jest amerykańska.  Nie liczcie na szczęście – na konsoli „European version” gra NTSC nie pójdzie.

Znając kod gry z kartridża możecie ją sprawdzić w bazie danych  NES Cart Database. Tam uzyskacie informacje, z jakiego regionu pochodzi gra.

Podobno można „odblokować” kartridże. W sieci widziałem układy, które to robią. Wiele z nich opiera się na podaniu impulsu napięcia na chip w konsoli,  co potrafi go zablokować. Bezpieczne? Cóż… Widziałem również kod wgrywany na PIC’a (lub AtTiny) – ale na razie nie dogrzebałem się do sposobów ich użycia.

Z drugiej strony – samą konsolę NES można również „odblokować”. Wtedy Wasza konsola „powinna” odtwarzać kasety z innych regionów. W sieci znajdziecie kilka sposobów, wszystkie wymagają ingerencji w płytę konsoli. Jaka jest ich skuteczność? Nie wiem, nie próbowałem. Nie będę. Poszukam gier PAL-B.

Zapraszam do komentowania na facebook.

PS. A może ktoś z szanownych czytelników chce odkupić amerykańskiego Duck Hunta?:)

Źródła

  • NES Cart Database
  • https://nintendo.fandom.com/wiki/Regions
  • https://magixbuttons.com/article/region-differences-nes-continued
  • http://callanbrown.com/index.php/basic-nes-reproduction
  • https://books.google.pl/books?id=-8YlaRclj2gC&pg=PA167&lpg=PA167&dq=nes+versions&source=bl&ots=UokmdsL2pv&sig=ACfU3U2JzMvyfCr7NVLucEX5l7MVzrksgw&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwjVoIrsm4zgAhXD1ywKHXYjD9wQ6AEwFnoECAgQAQ#v=onepage&q=nes%20versions&f=false
  • https://www.yaronet.com/topics/151585-les-differents-modeles-de-nes-et-famicom
  • https://www.youtube.com/watch?v=ruw8-UPpZUs
  • https://www.consolevariations.com/nintendo/nes/nes-console-variations/